فصلنامه علوم اجتماعی

بررسی انتقادی سیاست های مهاجرتی ایران در قبال اتباع افغانستانی: ارائه نمونه بدیل

سعیده سعیدی

دوره 32، شماره 110 ، مهر 1404

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.90437.2948

چکیده

ایران در یکی مهمترین و فعال‌ترین گذرگاه‌های مهاجرتی درجهان موقعیت استراتژیکی دارد چراکه به‏طور هم‏زمان کشور مبدا، ترانزیت و مقصد میلیون‏ها مهاجر است سوال اصلی پژوهشواکاوی انتقادی سیاستگذاری جمهوری اسلامی ایران در قبال اتباع افغانستانی میباشداین پژوهش چندبعدی و در پارادایم کیفی انجام شده است. روش جمع-‌آوری داده‌ها و اطلاعات ... بیشتر ایران در یکی مهمترین و فعال‌ترین گذرگاه‌های مهاجرتی درجهان موقعیت استراتژیکی دارد چراکه به‏طور هم‏زمان کشور مبدا، ترانزیت و مقصد میلیون‏ها مهاجر است سوال اصلی پژوهشواکاوی انتقادی سیاستگذاری جمهوری اسلامی ایران در قبال اتباع افغانستانی میباشداین پژوهش چندبعدی و در پارادایم کیفی انجام شده است. روش جمع-‌آوری داده‌ها و اطلاعات ترکیبی از منابع اسنادی مصاحبه متخصصان، برگزاری پانل خبرگان جلسات کارشناسی و کسب نقطه نظرات دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط با موضوع بوده است.ایران علیرغم مواجه شدن با تحریم‌های گسترده بین‌المللی نزدیک به پنج دهه میزبان یکی ازبزرگترین جمعیت‌های مهاجرتی در جهان است. گام اول در سیاستگذاری، تبیین مسئله است. حکمرانی و سیاست‌گذاری درحوزه اتباع افغانستانی نیازمند رویکردی پیشدستانه، به‌گزین هوشمندانه و درازمدت است. حضور بلندمدت اتباع افغانستانی درایران ابعاد مختلفی از زیست جامعه را تحت‏الشعاع قرار داده و سبب‏ساز چالش و فرصت‏‏های متعددی در حوزه‏های سیاسیفرهنگی، اجتماعی، امنیتی و اقتصادی شده است که به نظر می‏رسد فقدان سیاست‏گذاری منسجم و آینده‌نگرانه در این حوزه می‌تواند مخاطرات جدی ایجادنماید. این پژوهش ضمن تبیین وجوه مختلفمهاجرت اتباع افغانستانی به ایران مدل مفهومی 7 مرحله‌ای حکمرانی مهاجرت را به عنوان شالوده سیاستگذاری در این حوزه ارائه نماید که شامل مرحله پیشامهاجرت، ترانزیت، مدیریت مرز، ورود و شناسایی، ادغام، اخراج و بازادغام می باشد.

مشاهده مقاله

مطالعات فرهنگی

تحلیل گذار فرهنگی: بازنمایی ارزشهای پسامادی و آینده نگر در سینمای دهه نود ایران

مینا حسنی؛ احسان آقابابایی؛ علی قنبری برزیان

دوره 32، شماره 110 ، مهر 1404

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.90564.2956

چکیده

این مقاله به مطالعه بازنمایی تغییرات فرهنگی در سینمای ایران طی دهه‌ی 1390 می‌پردازد و با بهره‌گیری از روش تحلیل روایت، نشانه‌شناسی و چارچوب مفهومی گذار ارزش‌های رونالد اینگلهارت به تحلیل این تغییرات در شکل‌های روایی، بصری و کنش محور آن می پردازد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند از پرفروش‌ترین و پرمخاطب‌ترین فیلمهای این سالها انجام ... بیشتر این مقاله به مطالعه بازنمایی تغییرات فرهنگی در سینمای ایران طی دهه‌ی 1390 می‌پردازد و با بهره‌گیری از روش تحلیل روایت، نشانه‌شناسی و چارچوب مفهومی گذار ارزش‌های رونالد اینگلهارت به تحلیل این تغییرات در شکل‌های روایی، بصری و کنش محور آن می پردازد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند از پرفروش‌ترین و پرمخاطب‌ترین فیلمهای این سالها انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد سینمای این دوره تصویری چندلایه از «گذار ناقص ارزش‌ها» ترسیم می‌کند؛ وضعیتی که در آن سرمایه اجتماعی فرسوده، ناپایداری اقتصادی و بی‌اعتمادی نهادی مانع تثبیت ارزش‌های جدید می‌شود و کنشگران را در موقعیتی میانی قرار می‌دهد. کنشگران در روایت‌ها غالباً در وضعیت اضطراری، واکنشی و فاقد فاعلیت مؤثر تصویر می‌شوند و گره‌گشایی‌ها نه محصول اراده جمعی، بلکه پیامد تصادف، فرسایش یا مداخله بیرونی است. در سطح سینمایی، تحلیل میزانسن، نمادها و ساختار روایی فیلم‌ها نشان می‌دهد که قهرمان معاصر ایرانی از تیپ اصلاح‌گر فعال به کنشگری آسیب‌دیده، محافظه‌کار و در جست‌وجوی حداقلی از امنیت روانی و کرامت فردی تغییر کرده است. مطالعه حاضر نتیجه می‌گیرد سینمای نوین ایران نه فقط بازتاب‌دهنده‌ی بحران ارزش‌ها، بلکه سندی فرهنگی از مرحله‌ی میانی و ناتمام گذار ارزشی در جامعه ایرانی است؛ مرحله‌ای که آینده‌مندی در سطحی حداقلی و مبتنی بر مدیریت بحران بازنمایی می‌شود.

مشاهده مقاله

جامعه شناسی

فراتحلیل: بررسی جامعه‌شناختیِ عوامل و موانع ساختاریِ شایسته‌سالاری در ایران

سید مصطفی حسینی؛ امیر اکبری قمصری

دوره 32، شماره 110 ، مهر 1404

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.89522.2930

چکیده

شایسته‌سالاری، به‌عنوان اصل بنیادین توزیع عادلانه فرصت‌ها و منابع، در ایران با چالش‌های پیچیده‌ای مواجه است که ریشه در نابرابری‌های ساختاری، ساختارهای قدرت و پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی دارد. این پژوهش با استفاده از فراتحلیل کیفی تماتیک، یافته‌های 30 مقاله داخلی (1380-1404) را تحلیل کرده و شایسته‌سالاری را از منظر سه تم ساختاری ... بیشتر شایسته‌سالاری، به‌عنوان اصل بنیادین توزیع عادلانه فرصت‌ها و منابع، در ایران با چالش‌های پیچیده‌ای مواجه است که ریشه در نابرابری‌های ساختاری، ساختارهای قدرت و پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی دارد. این پژوهش با استفاده از فراتحلیل کیفی تماتیک، یافته‌های 30 مقاله داخلی (1380-1404) را تحلیل کرده و شایسته‌سالاری را از منظر سه تم ساختاری (1.نابرابری‌های ساختاری، 2. ساختارهای قدرت، و 3. پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی) بررسی می‌کند. روش‌شناسی پژوهش شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابیِ عوامل مؤثر و موانع بازدارنده است که در سطح ساختاری سازمان‌دهی شده‌اند. در این 30 مقاله، تعداد عوامل مؤثر در سطح کلان 93 و موانع بازدارنده 103 مانع بودند. یافته‌ها نشان می‌دهند که نابرابری‌های ساختاری به طور یک‌جانبه و منفی عمل کرده و دسترسی برابر را محدود می‌کند؛ ساختارهای قدرت دوگانه هستند اما موانع بازدارنده آن غالب بوده و شفافیت را مختل می‌کنند؛ پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی نیز دوگانه‌اند اما گرایش‌های روابط‌محور آن غالب بوده و انگیزه تلاش فردی را کاهش می‌دهند. تعامل بازدارنده‌های سه تم، (به‌ویژه موانع نابرابری‌های اقتصادی، تمرکز قدرت و پارتی‌بازی)، چرخه‌ای منفی ایجاد کرده که شایسته‌سالاری را به شدت محدود کرده و مانع تحقق عدالت اجتماعی شده است.

مشاهده مقاله

روایت دانش‌آموزان از کشاکش ساختار و عاملیت در آموزش: مطالعه‌ای کیفی در دورۀ متوسطۀ اول شهر ایلام

دوره 32، شماره 109 ، تیر 1404، ، صفحه 45-77

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.89996.2939

چکیده

چکیده هدف از انجام این پژوهش فهم روایت دانش‌آموزان از نظام آموزشی بوده است. پارادایم پژوهش تفسیری؛ رویکرد کیفی و روش روایت‌پژوهی بوده است. میدان مطالعه دانش‌آموزان پسر مقطع متوسطۀ اول (شهر ایلام) بوده و برای گردآوری اطلاعات از مصاحبۀ عمیق استفاده شده و تا مرحلۀ اشباع نظری از 12 نفر مصاحبه به عمل آمد. برای تحلیل داده ها از کدگذاری ... بیشتر چکیده هدف از انجام این پژوهش فهم روایت دانش‌آموزان از نظام آموزشی بوده است. پارادایم پژوهش تفسیری؛ رویکرد کیفی و روش روایت‌پژوهی بوده است. میدان مطالعه دانش‌آموزان پسر مقطع متوسطۀ اول (شهر ایلام) بوده و برای گردآوری اطلاعات از مصاحبۀ عمیق استفاده شده و تا مرحلۀ اشباع نظری از 12 نفر مصاحبه به عمل آمد. برای تحلیل داده ها از کدگذاری بهره گرفته شد و از تحلیل تماتیک (مضمونی) برای دسته‌بندی کد‌ها استفاده شد. در مجموع 120 مضمون فرعی؛ 33 مضمون اصلی و 10 فرامضمون حاصل شد. که عبارتند از: کشاکش جبر و اختیار در حضور، نهاد مدرسه به مثابۀ جزیرۀ حبس، رهبری آموزشی همدلانه در مدرسه، زوال سرمایۀ فرهنگی- اجتماعی در مدرسه، در تکاپوی آرمان، ضرورت بازنگری در فناوری انضباطی، انسداد خلاقیت و تخصص، نابسندگی تام (زیرساخت‌های آموزشی)، فقدان بازنگری در سیاست‌های آموزشی و نابرابری در نظام آموزشی. می‌توان بیان داشت که ارزیابی دانش‌آموزان از نظام آموزشی، دو وجهی است. این ارزیابی یک وجه مثبت دارد که ناشی از وجود صمیمیت و دوستی میان دانش‌آموزان در مدرسه است و وجه دوم ارزیابی منفی است و وجهۀ پررنگ‌تری دارد که گاه فضای زندان را برای آنان تداعی می‌کند و در صورت بی‌توجهی مسئولین امر، به سوی فقدان مرجعیت و رهاشدگی خواهد رفت.

فهم تجربه زیسته شغلی کارگران معدن :چالش ها و پیامدها

دوره 32، شماره 109 ، تیر 1404، ، صفحه 119-161

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.90505.2950

چکیده

این مقاله تلاش دارد تا با رویکرد انتقادی- همدلانه آلام و رنج های کارگران معدن را به تصویر بکشد. شرایط نامساعد کار در معدن سنگ آهن موجب اختلال در زندگی عادی کارگران معدن، از لحاظ جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی می‌گردد. مقاله حاضر به توصیف تجربه شغلی کارگران در معدن می پردازد و برای شناخت و توصیف این تجربه از روش کیفی و رویکرد پدیدارشناسی ... بیشتر

مطالعه سازگاری روانی-اجتماعی مهاجرین موفق افغانستانی ساکن ایران

دوره 32، شماره 109 ، تیر 1404، ، صفحه 79-118

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.84628.2876

چکیده

بزرگترین مجموعه مهاجرین در ایران، افغانستانی هستند. مهاجرت چالش های مختلفی را بر سر راه فرد مهاجر قرار می دهد. اما حتی با وجود شرایط نسبتا برابر، برخی از این مهاجرین می‌توانند در زندگی، کار و ابعاد مختلف تعاملات اجتماعی موفق تر از بقیه باشند. مساله مهم این است که زمینه های موثر بر سازگاری روانی - اجتماعی آنها در ایران چیستند؟ طرح پژوهش ... بیشتر

جهان زندگی انسان دارای معلولیت از منظر نیازها: از واقعیت کالبد محدود تا تجربه ناب سوژگی

دوره 32، شماره 109 ، تیر 1404، ، صفحه 163-204

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.84447.2863

چکیده

مسئله مداری تحقیق بر سهم ناچیز انسان های دارای معلولیت در ادبیات علوم اجتماعی، مبتنی است. روش شناسی تحقیق بر رویکرد تلفیقی مبتنی است.جامعه آماری، توان خواهان تحت پوشش بهزیستی اردبیل هستند.داده های کمی با استفاده از پرسشنامه استاندارد و از بین نمونه آماری 374 نفری گردآوری شده است.روش تحقیق در رویکرد کیفی تحلیل مضمون است. داده های کیفی ... بیشتر

تعیین‌کننده‌های ترک تحصیل دانش‌آموزان در ایران؛ یک مرور سیستماتیک

دوره 32، شماره 109 ، تیر 1404، ، صفحه 1-43

https://doi.org/10.22054/qjss.2026.86153.2891

چکیده

چکیدهبا توجه به گستره و شدت پیامدهای ترک تحصیل دانش‌آموزان بر عدالت آموزشی و توسعه اجتماعی-اقتصادی جوامع، شناسایی عوامل موثر بر این پدیده ضرورتی اساسی است؛ ازاین‌رو، مطالعه حاضر به شناسایی عوامل مؤثر بر ترک تحصیل دانش‌آموزان در ایران پرداخته است. پژوهش حاضر با رویکرد مرور سیستماتیک تلفیقی و طی سه مرحله پیشایند، فرایند و برآیند ... بیشتر

تحلیل گفتمان عده‌ای از کنشگران سیاسی در اینستاگرام فارسی

زهرا ابراهیمی آذر؛ محمدسالار کسرایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 آبان 1404

https://doi.org/10.22054/qjss.2025.80088.2850

چکیده

فضایی که وب2 در اختیارکاربران اینترنت قرار می‌دهد، فضایی برای تعامل و مشارکت است که امکان کنشگری و در نتیجه رقابت بر سر تثبیت معانی و کشمکش گفتمانی را فراهم می‌سازد. پژوهش حاضر نیز بر روی شبکۀ اجتماعی اینستاگرام متمرکز است. هدف از پژوهش، بررسی نحوۀ شکل‌گیری نظام‌های معنایی گفتمان‌های کنشگران سیاسی در این شبکه بوده است. برای این ... بیشتر فضایی که وب2 در اختیارکاربران اینترنت قرار می‌دهد، فضایی برای تعامل و مشارکت است که امکان کنشگری و در نتیجه رقابت بر سر تثبیت معانی و کشمکش گفتمانی را فراهم می‌سازد. پژوهش حاضر نیز بر روی شبکۀ اجتماعی اینستاگرام متمرکز است. هدف از پژوهش، بررسی نحوۀ شکل‌گیری نظام‌های معنایی گفتمان‌های کنشگران سیاسی در این شبکه بوده است. برای این منظور روش تحلیل گفتمان با رویکرد لاکلائو و موف اتخاذ شد. جمعیت پژوهش، پست‌های کنشگران در سال 1401 است و نمونه‌گیری به روش غیرتصادفی و هدف‌مند انجام گرفت. نمونه‌ها 10 نفر از کنشگرانی‌اند که در بخش بیوگرافی صفحۀ خود مدعی کنشگری در حوزۀ مشخصی‌اند و در کمپینی هدفمند شرکت داشته‌اند. متن این پژوهش، پست‌های کنشگران و شرح زیر آنان بود که به روش مقوله‌بندی داده‌ها و سپس مفصل‌بندی فرامتن تحلیل شد. نتایج این پژوهش حاکی از آن‌ بود که دو گفتمان مشروطه‌خواهی و جمهوری‌خواهی با دال مرکزی «حکومت مشروطه» و «جمهوری سکولار» گفتمان‌های اصلی کنشگران حاضر در اینستاگرام کاربران ایرانی‌اند که دو خرده‌گفتمان اتحادخواهی و تحول‌خواهی با دال مرکزی «اتحاد» و «توسعه» حایل آنان قرار دارند. کنشگری سیاسی با نزاع بر سر معانی آزادی، دموکراسی، مسئلۀ زنان، سیستم حکومتی بدیل، یک‌پارچگی در مقابل تکثر، اتحاد، تحول و اصلاحات در جریان است.