نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سید مصطفی حسینی ¹
• امیر اکبری قمصری ²

¹ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

² استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده

شایسته‌سالاری، به‌عنوان اصل بنیادین توزیع عادلانه فرصت‌ها و منابع، در ایران با چالش‌های پیچیده‌ای مواجه است که ریشه در نابرابری‌های ساختاری، ساختارهای قدرت و پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی دارد. این پژوهش با استفاده از فراتحلیل کیفی تماتیک، یافته‌های 30 مقاله داخلی (1380-1404) را تحلیل کرده و شایسته‌سالاری را از منظر سه تم ساختاری (1.نابرابری‌های ساختاری، 2. ساختارهای قدرت، و 3. پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی) بررسی می‌کند. روش‌شناسی پژوهش شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابیِ عوامل مؤثر و موانع بازدارنده است که در سطح ساختاری سازمان‌دهی شده‌اند. در این 30 مقاله، تعداد عوامل مؤثر در سطح کلان 93 و موانع بازدارنده 103 مانع بودند. یافته‌ها نشان می‌دهند که نابرابری‌های ساختاری به طور یک‌جانبه و منفی عمل کرده و دسترسی برابر را محدود می‌کند؛ ساختارهای قدرت دوگانه هستند اما موانع بازدارنده آن غالب بوده و شفافیت را مختل می‌کنند؛ پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی نیز دوگانه‌اند اما گرایش‌های روابط‌محور آن غالب بوده و انگیزه تلاش فردی را کاهش می‌دهند. تعامل بازدارنده‌های سه تم، (به‌ویژه موانع نابرابری‌های اقتصادی، تمرکز قدرت و پارتی‌بازی)، چرخه‌ای منفی ایجاد کرده که شایسته‌سالاری را به شدت محدود کرده و مانع تحقق عدالت اجتماعی شده است.

کلیدواژه‌ها

• شایسته‌سالاری
• نابرابری‌های ساختاری
• ساختارهای قدرت
• پویایی‌های اجتماعی _ فرهنگی
• عدالت اجتماعی
• فراتحلیل کیفی تماتیک

موضوعات

• جامعه شناسی

عنوان مقاله [English]

Meta-Analysis: A Sociological Investigation of the Structural Factors and Obstacles to Meritocracy in Iran

نویسندگان [English]

• Seyedmostafa Hoseini ¹
• Amir Akbari Ghamsari ²

¹ Sociology PhD Candidate, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

² Assistant Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Meritocracy, as a fundamental principle for the equitable distribution of opportunities and resources, faces complex challenges in Iran, rooted in structural inequalities, power structures, and socio-cultural dynamics. Utilizing qualitative thematic meta-analysis, this study examines the findings of 30 domestic articles (2001-2025) to analyze meritocracy through three structural themes: (1) Structural Inequalities, (2) Power Structures, and (3) Socio-Cultural Dynamics. The methodology involved open, axial, and selective coding of both facilitating factors and obstructive barriers, organized at a structural level. Within these 30 articles, 93 macro-level facilitating factors and 103 obstructive barriers were identified.

The findings reveal that structural inequalities operate unilaterally and negatively, restricting equal access. Power structures are dualistic in nature, yet obstructive barriers within them are predominant, undermining transparency. Similarly, socio-cultural dynamics exhibit duality, but relationship-centric tendencies are dominant, diminishing the motivation for individual effort. The interaction of barriers across these three themes—particularly those of economic inequality, power concentration, and favoritism (parit-bazi)—creates a negative feedback loop. This loop severely constrains meritocracy and impedes the realization of social justice.

کلیدواژه‌ها [English]

• Meritocracy
• Structural Inequalities
• Power Structures
• Socio-Cultural Dynamics
• Social Justice
• Thematic Qualitative Meta-Synthesis