رفتارها و باورهای ایرانیان: تحلیلی جامعه‌شناختی از چهار دهه دینداری در جامعه ایران -- احمد غیاثوند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده
دین در جامعه ایرانی با توجه به شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن، از جایگاه بالایی برخوردار است. پژوهش در حوزه ارزش‌ها و رفتار دینی مردم، در جهت درک تحولات و از سویی پیش‌بینی تغییرات آن، متضمن انجام مطالعات مستمر در طی سال‌های مختلف می‌باشد. مطالعه حاضر به روش تحلیل ثانویه انجام پذیرفته و سعی دارد یافته‌های حاصل از پیمایش‌های ملی مختلف طی سال‌های 1353 تا 1390 را مورد تحلیل قرار دهد. بنابراین با عنایت به داده‌های پژوهش‌های قبلی موجود، دو بعد رفتار و باور دینی در چهار سطح فردی، جمعی، سیاسی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطالعه برای تحلیل رفتار و باور مردم ایران از دو رویکرد سکولار شدن جامعه با تکیه‌بر نظرات «پیتر برگر» و نیز تعبیر کارکردی و عملکردی دین از نظریه «لوهمان» استفاده‌ شده است. در مجموع یافته‌های حاصل نشان می‌دهد که چندان تفاوتی مبنی بر افزایش یا کاهش چشمگیر در رفتارها و احساسات دینی ـ فردی مردم ایران مشاهده نمی‌گردد. به عبارتی، جامعه دچار نوعی «تثبیت کارکردی» شده و از این حیث افراد جامعه همان‌قدر مذهبی‌اند که در گذشته بوده‌اند. بنابراین تلقی سکولارشدن جامعه، قضاوتی ناصحیح است. البته تفاوت در میزان دینداری جوانان با بزرگسالان و مسن‌ترها را می‌توان ناشی از اقتضائات سنی آن‌ها دانست. در سطح باورها و رفتارهای جمعی، عیلرغم عدم وجود داده‌هایی مبنی بر مقایسه آن با دهه‌های گذشته، ولی در مقایسه با آنچه در اوایل انقلاب و دوران بعد از آن ملاحظه می‌گردد، نوعی «تغییر کارکردی در حوزه رفتارها و باورهای دینی ـ جمعی» را می‌توان استنباط نمود. در واقع کاهش در رفتارهای دینی جمعی آن‌هم از نوع رسمی بیشتر بازتاب تغییرات دوران و کارکردهای خاص خود، به‌ویژه در زمان انقلاب و دوران جنگ است که نوعی نمونه آرمانی «دین دوران» را بر اذهان و آرمان‌های مذهبی به یاد می‌آورد. در نهایت مقایسه رفتارها و باورهای دینی سیاسی و اجتماعی نوعی «قطبی شدن عملکرد دین» را در دو حوزه سیاسی و اجتماعی نشان می‌دهد. به عبارتی نوعی «سیاست‌زدایی از دین» یا «سیاسی شدن دین» و نیز «اخلاق زدایی دینی» یا «اخلاقی کردن دینی» را شاهدیم. ازاین‌رو، تعبیر سکولارشدن در این دو حوزه برداشتی دوگانه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Iranian Behaviors and Beliefs

نویسنده English

ahmad ghyasvand
allameh
چکیده English

دین در جامعه ایرانی با توجه به شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن، از جایگاه بالایی برخوردار است. پژوهش در حوزه ارزش‌ها و رفتار دینی مردم، در جهت درک تحولات و از سویی پیش‌بینی تغییرات آن، متضمن انجام مطالعات مستمر در طی سال‌های مختلف می‌باشد. مطالعه حاضر به روش تحلیل ثانویه انجام پذیرفته و سعی دارد یافته‌های حاصل از پیمایش‌های ملی مختلف طی سال‌های 1353 تا 1390 را مورد تحلیل قرار دهد. بنابراین با عنایت به داده‌های پژوهش‌های قبلی موجود، دو بعد رفتار و باور دینی در چهار سطح فردی، جمعی، سیاسی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطالعه برای تحلیل رفتار و باور مردم ایران از دو رویکرد سکولار شدن جامعه با تکیه‌بر نظرات «پیتر برگر» و نیز تعبیر کارکردی و عملکردی دین از نظریه «لوهمان» استفاده‌ شده است. در مجموع یافته‌های حاصل نشان می‌دهد که چندان تفاوتی مبنی بر افزایش یا کاهش چشمگیر در رفتارها و احساسات دینی ـ فردی مردم ایران مشاهده نمی‌گردد. به عبارتی، جامعه دچار نوعی «تثبیت کارکردی» شده و از این حیث افراد جامعه همان‌قدر مذهبی‌اند که در گذشته بوده‌اند. بنابراین تلقی سکولارشدن جامعه، قضاوتی ناصحیح است. البته تفاوت در میزان دینداری جوانان با بزرگسالان و مسن‌ترها را می‌توان ناشی از اقتضائات سنی آن‌ها دانست. در سطح باورها و رفتارهای جمعی، عیلرغم عدم وجود داده‌هایی مبنی بر مقایسه آن با دهه‌های گذشته، ولی در مقایسه با آنچه در اوایل انقلاب و دوران بعد از آن ملاحظه می‌گردد، نوعی «تغییر کارکردی در حوزه رفتارها و باورهای دینی ـ جمعی» را می‌توان استنباط نمود. در واقع کاهش در رفتارهای دینی جمعی آن‌هم از نوع رسمی بیشتر بازتاب تغییرات دوران و کارکردهای خاص خود، به‌ویژه در زمان انقلاب و دوران جنگ است که نوعی نمونه آرمانی «دین دوران» را بر اذهان و آرمان‌های مذهبی به یاد می‌آورد. در نهایت مقایسه رفتارها و باورهای دینی سیاسی و اجتماعی نوعی «قطبی شدن عملکرد دین» را در دو حوزه سیاسی و اجتماعی نشان می‌دهد. به عبارتی نوعی «سیاست‌زدایی از دین» یا «سیاسی شدن دین» و نیز «اخلاق زدایی دینی» یا «اخلاقی کردن دینی» را شاهدیم. ازاین‌رو، تعبیر سکولارشدن در این دو حوزه برداشتی دوگانه است.

 
 
ـ آزاد ارمکی، تقی؛ غیاثوند، احمد. (1383)، جامعه‌شناسی تغییرات فرهنگی در ایران، تهران: آن.
ـ آزاد ارمکی، تقی، غیاثوند، احمد. (1381)، تحلیل جامعه‌شناختی وضعیت دینداری جوانان با رویکرد بی‌شکلی دین ورزی، پژوهشنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، شماره 35 .
ـ آزاد ارمکی، تقی. (138)، تحلیل ثانویه داده‌های طرح ملی تغییرات ارزش‌های فرهنگی در ایران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
ـ اسدی، علی. (1356)، گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران، تهران: پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران.
ـ الیاده، میرچاد. (1355)، دین پژوهشی، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ـ الیاده، میرچاد. (1372)، دین پژوهشی، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.
ـ ایرونیگ ام. و دیگران. (1376)، آینده بنیانگذاران جامعه‌شناسی، ترجمه: غلامعباس توسلی، تهران: قومس.
ـ برگر، پیتر. (1377)، برخلاف جریان، ترجمه: سید حسین سراج‌زاده، مجله کیان، شماره 44.
ـ برگر، پیتر،. (1375)، غیردینی شدن منشأ کثرت گرایه است، ترجمه: لیلی مصطفوی کاشانی، مجله نامه فرهنگ، شماره 24.
ـ بئر، اف، پیتر. (1381)، خصوصی‌سازی و نفوذ عام دین در جامعه فراگیر جهانی، ترجمه: مجید محمدی، نامه پژوهش، ش 6.
ـ پارسونز، تالکوت. (1379)، ساخت‌های منطقی «جامعه‌شناسی دین» ماکس وبر، مجموعه‌مقالات از کتاب عقلانیت و آزادی، ترجمه: یدالله موقن و احمد تدین، تهران: هرمس.
ـ تامسون، کنت و دیگران. (1381)، دین و ساختار اجتماعی (مقالاتی در جامعه‌شناسی دین)، ترجمه: علی بهرام‌پور و حسن محدثی، تهران: کویر.
ـ دربندی، سیدعلیرضا. (1380)، تبیین جامعه‌شناختی علل کاهش حضور مردم در مساجد، فصلنامه نامه پژوهش، شماره 20 و 21.
ـ دفتر طرح‌های ملی. (1380)، پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، موج اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـ دفتر طرح‌های ملی. (1382)، پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، موج دوم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـ طالبان، محمد رضا رفیعی بهابادی، مهدی. (1389)، «تحولات دینداری بر اساس تفاوت‌های نسلی در ایران (1353 1388)، مجله مسائل اجتماعی ایران، سال اول شماره 2.
ـ طالبان، محمد رضا. (1393)، پیمایش ملی تدین اسلامی ایرانیان، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
ـ طالبی، ابوتراب. (1380)، عملکرد دینی دانشجویان و نمادهای دین‌داری در میان دانشجویان دختر، تهران: فصلنامه نامه پژوهش، سال 5، ش 20 و 21.
ـ علیرضا، عبدالرضا. (1375)، جامعه‌شناسی دین، مجله حوزه و دانشگاه، شماره 8.
ـ غلامرضا کاشی، محمدجواد. (1379)، جادوی گفتار، تهران: نشر آینده پویان.
ـ غیاثوند، احمد. (1380)، جامعه‌پذیری تعهد دینی در بین جوانان، فصلنامه اطلاع‌رسانی پژوهشی نمایه پژوهش، سال 5، ش 20، تهران.
 ـ غیاثوند، احمد. (1381)، تبیین جامعه‌شناختی وضعیت دین‌داری جوانان، پژوهش‌نامه. (علمی‌ـ پژوهشی)، تهران: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی.
ـ غیاثوند، احمد. (1380)، بررسی فرایند جامعه‌پذیری دینی جوانان، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، تهران: دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
ـ غیاثوند، احمد. (1380)، بررسی فرایند جامعه‌پذیری دینی جوانان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی تهران.
ـ فرجی، مهدی و کاظمی عباس. (1388)، بررسی وضعیت دینداری در ایران: با تاکید بر داده‌های پیمایش سه دهه گذشته، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره دوم، شماره 6.
ـ فنایی، ابولقاسم. (1375)، انتظار بشر از دین؛ درنگی در صورت ‌مسأله، مجله نقد و نظر، سال 2، ش 3 و 4.
ـ کاسانوا، جوزی. (1380)، دین خصوصی و دین عمومی، ترجمه: مریم سروش، تهران: فصلنامه اطلاع‌رسانی پژوهشی نمایه پژوهش، سال5، ش 20.
ـ کاظمی, عباس و فرجی, مهدی. (1382)، عرفی شدن و زندگی روزمره. نامه علوم اجتماعی، 21.
ـ کاظمی‌پور، عبدالمحمد. (1382)، باورها و رفتارهای مذهبی در ایران 1353- 1379، دفتر طرح‌های ملی وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی.
ـ محسنی، منوچهر. (1379)، بررسی آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی‌فرهنگی در ایران، تهران: دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی.
ـ نبوی، حسین. (1380)، دین‌داری و محرومیت، پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، تهران: دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.
ـ همیلتون، ملکم. (1377)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: تبیان.
ـ وبر، ماکس. (1377)، اخلاق پروتستان و روحیه سرمایه‌داری، ترجمه عبدالکریم رشیدیان و پریسا منوچهری کاشانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ـ ویلم، ژان پل. (1377)، جامعه‌شناسی ادیان، ترجمه: عبدالرحیم گواهی، تهران: تبیان.
 
-Casanova, jose. (1994).  Public Religion in The Modern World, Chicago: he University of Chicago press.
-Geertz, C. (1966). Religion as a Cultural System, in M. Banton (ed). London: Tavistock.
-Glock, charles, y.and Rodney stark. (1965). Rligion and Society in Chicago: Rand ms Nally.
-Mc. Guire M. (1981). Religion: The social context, wadsworth.
-Weber, M. (1930). The Protesant Ethnic and The Spirit of Capitalism. London: Allen and uniwin.
-Weber, M. (1965). The Sociology of Rligion. London: Methuen.
-Berger, Peter L. (1967). the sacred canopy: Elemets of sociological theory of religion, Gardenci. Berger,Peter L Ney: douelday.
-Berger, Peter L. (1973). The social Reality of Religion. Harmonds worth, penguim.
-The Heretical Imperetive: Contenporary possibilities of Religious Affirmation. Gardan city. New York: Anchor press / Doubleday
-Berger,Peter L. (1983).  from the crisis of Religion the crisis of secularity Religion and America
-spiritual life in asecular Age. Edite par Doulgas mary et tipton steven. Boston, Beacon press. pp 14 –24.
-Berger,Peter L. (1999). The Desecularization of the world a global over view, The Review of Religion 20 (1-2), pp 5-24.
-Berger, Peter L. (1997). Against the current: prospect, march 1997.32-36
-Finney. m. Jhon. (1978), A theory of Religious commitment, sociological ANALysis, 39,1. pp 19-23.
-Glock, charles, y.and Rodney stark. (1965). Rligion and Society in Tension, Chicago: Rand ms Nally.
-Mc Guire m. (1981). Religion: the social context, wadsworth.
-Myers m.cott. (1991). AN Interactionof Reliogisity Inhertance, American Jocio, logical Review.