نوع مقاله : مروری

نویسندگان

1 پژوهشکده مطالعات فناوری

2 پژوهشگر، گروه جامعه و پیشرفت، پژوهشکده مطالعات فناوری، تهران، ایران

چکیده

این پژوهش باهدف شناسایی ابعاد و مسائل کودکان آسیب‌پذیر در ایران انجام‌شده است. ابتدا با استفاده از مرور نظام‌مند، 56 مقاله انتخاب و تحلیل شدند و سپس با مطلعین در سه سطح: تصمیم‌گیرندگان حوزه ستادی، کارشناسان، خانواده و خود کودکان آسیب‌پذیر مصاحبه بعمل آمده است. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با روش تحلیل مضمون و با کمک نرم‌افزار مکس کیودا انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مسائل کودکان آسیب‌پذیر در ایران ماهیتی چندبعدی، درهم‌تنیده و ساختاری دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به فقر اقتصادی تقلیل داد. چهار بعد اصلی شامل زمینه‌های آسیب‌پذیری، مسائل فردی، مسائل اجتماعی و مسائل اقتصادی است. بعد زمینه‌ای نشان می‌دهد ساختار نامناسب اقتصاد، نابرابری اجتماعی، توسعه نامتوازن و افزایش مهاجرت، بستری کلان برای بازتولید آسیب‌پذیری کودکان فراهم کرده است. در بعد فردی، ضعف سلامت جسمانی، سوءتغذیه، فقدان مهارت و مشکلات روانی به‌عنوان پیامدهای مستقیم فقر و محرومیت، توانمندی کودکان را تضعیف کرده و چرخه آسیب را تقویت می‌کند. بعد اجتماعی نیز حاکی از گسست شبکه‌های حمایتی، ناتوانی در برقراری روابط اجتماعی، تبعیض جنسیتی و کاهش منزلت اجتماعی است که به طرد اجتماعی و بازتولید حاشیه‌نشینی منجر می‌شود. در بعد اقتصادی، اشتغال کودک، فقر پایدار خانوار و نامناسب بودن فضای کالبدی محل زندگی به‌عنوان عوامل کلیدی محرومیت شناسایی شده‌اند. تحلیل تلفیقی یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری کودکان حاصل هم‌پوشانی این ابعاد است و سیاست‌های تک‌بعدی نمی‌توانند به‌طور مؤثر به حل این مسئله کمک رساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Identification of the Dimensions and Components the Issues of Vulnerable Children in Iran

نویسندگان [English]

  • Mohammad Khademi Kolehlou 1
  • Fatemeh Jalali 2
  • Yasaman Mobinrahni 2
  • Hediye Movahedi 2

1 Assistant Professor, Society and Development Group, , Technology Studies Institute, Tehran, Iran

2 Researcher, Society and Development Group, Technology Studies Institute, Tehran, Iran

چکیده [English]

This study aims to identify the dimensions and issues concerning vulnerable children in Iran. The research is applied in nature and conducted qualitatively in two phases. In the first phase, using a systematic review approach and meta-synthesis method, 56 articles were selected and analyzed. In the second phase, interviews were conducted with informants at three levels: policy-makers at the headquarters, experts, families, and the vulnerable children themselves. Data analysis was performed using thematic analysis with the aid of MAXQDA software. To ensure the reliability of the interviews, the inter-rater agreement index (Kappa) was used. Ultimately, based on the findings from the meta-synthesis and the results of the interviews, the dimensions and components of the issues of vulnerable children were coded and categorized. The findings indicate four main dimensions, 21 components, and 93 sub-components in this domain. The dimensions are as follows: Vulnerability Contexts (including unfavorable national economic conditions, increasing migration rates), Individual Issues (including physical health, lack of knowledge, skills, and capabilities, mental and psychological issues)

کلیدواژه‌ها [English]

  • Children
  • Vulnerable Children
  • Poverty
  • Meta-Synthesis
  • Deprivation
آقایی‌گلدیانی، ‌پرستو و غیاثی، زینب. (1399). مقایسه اثربخشی بازی‌درمانی و طرح‌واره درمانی بر روی ذهنیت کودک آسیب‌پذیر در کودکان دارای اختلالات یادگیری. پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش‌وپرورش،  سال سوم، شماره 32، 37-44.‎
پرستش، نسرین. (1390). فقر کودک و تمایز آن از فقر خانوار. ماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره 12، 115-122.
پیرخندان، پریسا، ستار پروین، فاطیما سیاهپور. (1400). گونه شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران. پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، دوره 8، شماره پیاپی 28، 115-158.
تابع بردبار، فریبا و فتوح آبادی، لیلا. (1403). مقایسه اثربخشی درمان فراتشخیصی یکپارچه‌نگر و درمان شناختی رفتاری بر تنظیم هیجان و کیفیت زندگی کودکان کار، پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره، دوره 13، شماره 2، 143-160.‎
حسینی، سیدحسن. (1384). وضعیت کودکان کار و خیابان در ایران. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، جلد ۵ شماره ۱۹،155-173.
دانایی‌فرد؛ حسن. نظریه‌پردازی، مبانی و روش‌شناسی‌ها، تهران: سمت. (1398).
دانایی‌فرد؛ حسن، اوانی؛ مهدی. روش‌شناسی پژوهش کمی در مدیریت: رویکردی جامع. تهران: اشراقی. (1396).
راغفر، حسین، یوسفوند، فاطمه. (1396). فقر مسکن و تغذیه کودکان در شهر تهران (1390). فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، دوره ۱۷، شماره ۳، 151-191.
روشن پور، امین، پیام روشنفکر، الهام مرادی نژاد، وجیهه نظری. (1400). ارزیابی سریع وضعیت کودکان خیابانی و ویژگی‌های کار آنان (موردمطالعه: شهر خرم‌آباد). مجله مطالعات اجتماعی ایران، شماره 4، 133-155.
زارعی، فائزه، سهیلا علیرضا نژاد. (1398). لایه‌های پنهان محرومیت مادی از تجربه زیسته کودکان فقیر. پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، دوره 6، شماره 22 - شماره پیاپی 22، 1-36.
سعدی پور؛ اسماعیل. روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی. تهران: دوران. (1401).
سلحشور، عصمت، کرم حبیب پور گتابی. (1400). تحلیل جامعه‌شناختی نقش فقر در تجربه کودک همسری (مطالعه موردی: زنان شهر چابهار). فصلنامه علمی پژوهشی مسائل اجتماعی ایران، شماره 2، 31-75.
شالچی، وحید، سیما میرزابابایی. (1394). تجربه کودکان خیابانی شهر تهران از مداخلات سازمان‌های رفاهی. نشریه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، دوره 6، شماره 25، 193-226.
شفیع‌آبادی، عبدالله، اعظم کلائی، سیده مریم پور موسوی خانقشلاقی. (1402). آسیب‌شناسی اشتغال کودکان کار خیابانی تهران: یک پژوهش گراند تئوری. فصلنامه علمی برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 54، 1-36.
شیری، لیلا، میرزاحسینی، حسن و رضایی، مسعود. (1401). بررسی نقش ذهنیت‌های والدتنبیه گر و کودک آسیب‌پذیر طرح‌واره‌ای در طلاق عاطفی دانشجویان متأهل: نقش تعدیل‌کننده‌ی سبک‌های مقابله‌ای، رویکردی نو در علوم تربیتی، دوره 4، شماره 3، 35-47.‎
شیری، محمد، پریا ترابی کهلان، لیدا کلهری ندرآبادی، روشنک علی‌اکبری صبا، طاهره امینی. (1402). فقر چندبعدی کودکان ایران از منظر اهداف توسعه پایدار. نشریه علمی پژوهش‌های اقتصادی، سال بیست و سوم بهار 1402، شماره 1، 1-28.
طوسی؛ مریم و کیامنش؛ علیرضا. طرح پژوهش: رویکردهای کیفی، کمی و ترکیبی. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. (1394).
عباسپور ایکدر، نازنین، سحر ناصربخت. (1400). سوءاستفاده از کودکان کارو چالش‌های آن. مجله بین‌المللی پژوهش ملل، شماره 65، 24-49.
عرشی، ملیحه، محمد سبزی خوشنامی، الهام محمدی، مرضیه تکفلی، فرانک ایمانی. (1399). ارزشیابی اثربخشی طرح سامان‌دهی کودکان خیابانی ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره نهم، شماره 4 (پیاپی 36)، 827-854.
گیدنز، آنتونی‌، جامعه‌شناسی، ترجمه‌ حسن چاوشیان، تهران: نشر نی‌. (1389).
محسنی تبریزی، علیرضا. (1380). بررسی وضعیت کودکان بی‌سرپرست در ایران. فصلنامه تأمین اجتماعی، شماره 9، 526-548.
مدنی قهفرخی، سعید. وضعیت توسعه‌ی انسانی در ایران، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه. (1396).
موسوی، میرحسین، حسین راغفر، میترا باباپور، محدثه یزدان پناه. (1396). اندازه‌گیری فقر چندبعدی کودک: رویکرد محرومیت چندگانه همپوشان. فصلنامه مجلس و راهبرد، شماره 92، 205-228.
وامقی، مروئه. (1384). کودکان خیابانی ایران و رویکردهای دولتی. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی دوره:5، شماره:19، 175-203.
وامقی، مروئه، حسن رفیعی، حمیرا سجادی، آرش رشیدیان. (1390). مرور نظام‌مند مطالعات کودکان خیابانی در دهه اخیر در ایران (عوامل خانوادگی مرتبط و پیامدهای خیابانی شدن). مسائل اجتماعی ایران، سال دوم بهار و تابستان 1390، شماره 1، 135-166.
وامقی، مروئه، حمیرا سجادی، حسن رفیعی، آرش رشیدیان. (1390). مرور نظام مند مطالعات کودکان خیابانی در یک دهه اخیر در ایران (فقر عامل خطر خیابانی شدن کودکان). رفاه اجتماعی، دوره:9، شماره:35، 337-378.
وامقی، مروئه، معصومه دژمان، حسن رفیعی، پیام روشنفکر. (1394). ارزیابی سریع وضعیت کودکان خیابانی در شهر تهران (علل و خطرهای کار کودکان در خیابان). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 4، شماره 1، شماره پیاپی 1، 33-57.
هاشمی، عصمت، هاجر آذری، ماه نشا کریمی طالقانی. (1398). عوامل مؤثر در کودک‌آزاری در محیط خانواده. مجله پزشکی قانونی ایران، دوره:25، شماره:4 (مسلسل 91)،210-216.
یزدانی، حمیدرضا، رضا بارزلو. (1401). تحلیل نگرش‌های فرهنگی خانواده در حوزه آموزش کودکان کار و خیابان. فصلنامه رهپویه ارتباطات و فرهنگ، دوره دوم تابستان،1401، شماره 2 (پیاپی 4)، 67-79.