بررسی و تحلیل جامعه شناسی تطبیقی رویکردهای ایرانی و غربی به جامعه مدنی- محمد تقی سبزه ای

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شماره65تابستان 1393

چکیده

چکیده
هدف اصلی مقاله حاضر، که به روش مطالعه کتابخانه‌ای و با تکنیک مقایسه‌ای انجام شده است، معرفی و تجزیه و تحلیل جامعه شناسانه شباهت‌ها و تمایزهای رویکردهای ایرانی با رویکرد غربی به جامعه مدنی است. به این منظور، اجزاء، مفاهیم و مؤلفه‌های جامعه مدنی نزد هر دو رویکردهای غربی و ایرانی بر اساس دیدگاه‌های صاحب‌نظران‌شان با یکدیگر مقایسه شدند.
در حال حاضر، چهار رویکرد به جامعه مدنی غربی وجود دارد: رویکرد لیبرالی،[1] جمع گرایانه،[2] جمهوری خواهانه[3] و گفت و گویی[4]. بر اساس رویکردهای غربی، جامعه مدنی از سه عنصر فضای عمومی، سازمان‌های غیر دولتی و جنبش‌های اجتماعی تشکیل می‌شود و دارای مؤلفه‌هایی است: آزادی (مثبت ومنفی)، برابری، عقل جمعی، خیر عمومی، تکثرگرایی، خود مختاری، استقلال از دولت، مدنیت، حقوق شهروندی.
دو رویکرد به جامعه مدنی در ایران وجود دارد: جامعه مدنی لیبرال و جامعه مدنی دینی که رویکرد دینی به دو گروه مخالفان و موافقان سازگاری جامعه مدنی با دین تقسیم می‌شود. مخالفان بیشتر اختلافات جامعه اسلامی ‌(ولایی) با جامعه مدنی (غربی) در شاخص‌هایی مانند: آزادی، برابری، اصل بیشتریت، انسان، قانون گذاری، دولت، رابطه مردم و دولت، تکثرگرایی و تساهل و تسامح را معرفی می‌کنند بر عکس، موافقان بر اشتراکات جامعه مدنی دینی و غربی در شاخص‌هایی مانند: حوزه عمومی ‌مستقل، نهادها و سازمان‌های مدنی، تکثرگرایی، قانون مندی، عقل جمعی، حقوق شهروندی، حقوق اقلیت‌ها و رعایت شأن انسانی تاکید می‌ورزند. در رویکرد لیبرال به جامعه مدنی، جامعه مدنی دارای اجزاء، مولفه‌ها و مفاهیمی‌ مانند: سازمان‌های غیردولتی، جنبش‌های اجتماعی، حوزه عمومی، افکار عمومی، خرد جمعی، اقتصاد آزاد و دولت قانون است که در جامعه ایرانی اجرا شدنی است.
 



 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The study and sociological comparative analysis of Iranian and Western approaches to civil society

چکیده [English]

Mohamma Taghi Sabzeii
Date of Receive: 2010/2/18
Date of Accept: 2011/1/1

Abstract
The present paper that is performed via documentary study and comparative technique is aimed to introduce and present sociological comparative analysis of similarities and differences of Iranian and western approaches to civil society. To do this, at first related opinions of famous thinkers of both approaches are recognized and then selected aspects, concepts and components of civil society are compared with each other.
Today, there are four contemporary approaches to civil society in the West: liberal, collective, republican and discursive approach. According to western approaches civil society is made up from three main elements namely non-governmental organizations (NGOs), public sphere and social movements, which have different functions for social order. Freedom (negative and positive), equality, common good, collective wisdom, plurality, autonomy, independent, civilization and civil rights are main concepts of western civil society.
Regarding "religion" as an index, Iranian approaches are divided into two categories: religious and secular (liberal) approaches to civil society. By religious approach one can recognize two sub approaches: pro- and anti-approaches in relationship with the compatibility of religious society andcivil society. Opponents of the compatibility of religion and civil society
recognize more the differentiations of religious society and civil society in the indices such as freedom, equality, principle of majority, human, legislation, state, relationship between state and society, plurality and tolerance. Therefore they come to conclusion the Islamic society are not compatible with the civil society.  Adherents of the religious civil society stress on similarities between two religious and western civil societies in the indices such as independent public sphere, civil organization, pluralism, legality, collective wisdom, civil rights, rights of minorities, respect to human. Hence they argue the realization of a society, which can be as religious and as modern, as possible and as necessary. In liberal or secular approach to civil society, civil society has components, aspects and concepts such as non- governmental organizations, social movements, public sphere, public opinion, collective wisdom, free economy, law state, which can be realized in all of societies (religious and non-religious) and can be also accomplish in Iran.

 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Civil Society
  • Religious society
  • religious civil society
  • public sphere
  • Public Opinion
  • religious
  • State
منابع

- آقاجری، ‌هاشم. (1379)، «جامعه مدنی عوامل و موانع شکل‌گیری آن»، از کتاب: نسبت دین و جامعه مدنی، تهران: مؤسسه نشر وتحقیقات ذکر، چاپ دوم.

-  آقاجری، ‌هاشم. (1381)، حکومت دینی و حکومت دموکراتیک، تهران: مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر.

-  امیر احمدی، هوشنگ. (1381)، جامعه سیاسی، جامعه مدنی و توسعه ملی، تهران: نقش و نگار.

-  امیر احمدی، هوشنگ؛ پروین، منوچهر. (1381)، ایران پس از انقلاب، ترجمه: علی مرشدی زاد، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

-  باقی، عماد الدین. (1381)، حقوق مخالفان؛ تمرین دموکراسی برای جامعه ایرانی، تهران: نشر سرایی، چاپ دوم.

- بشیریه، حسین. (1376)، «جامعه مدنی، قدرت، ایدئولوژی: موانع تحقق جامعه مدنی در ایران»، از کتاب: تحقق جامعه مدنی در انقلاب اسلامی ‌ایران (مجموعه مقالات)، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

-  پدرام، مسعود. (1380)، «دموکراسی اصیل؛ گفتگو در عرصه عمومی»، آفتاب، شماره 10.

-  پدرام، مسعود. (1381)، «ما ایرانیان؛ نسبت ملیت و مذهب در وضعیت مدرن، گفت و گوی مطبوعاتی»، آفتاب، شماره 8.

-  پدرام، مسعود. (1381)، «درآمد نظری بر مبانی جنبش دوم خرداد»، آفتاب، شماره 14.

-  پدرام، مسعود. (1382)، روشنفکران دینی و مدرنیته در ایران پس از انقلاب، تهران: گام نو.

-  پیمان، حبیب الله. (1376)، «جامعه مدنی؛ دین- ایدئولوژی- دموکراسی و موانع آن (مباحثه مطبوعاتی)»، ایران فردا، سال 6، شماره 40.

-  پیمان، حبیب الله. (1380)، «جامعه مدنی و اندیشه دینی»، آفتاب، شماره 13.

- جلائی پور، حمیدرضا. (1381)، «دموکراسی دینی پس از دموکراسی»، از کتاب: جامعه شناسی جنبش‌های اجتماعی با تاکید بر جنبش اصلاحی دوم خرداد، تهران: طرح نو.

-  حیدریان، محسن. (1381)، مردم سالاری؛ چالش سرنوشت ساز ایران، تهران: فصل سبز.

-  خانیگی، ‌هادی. (1381)، قدرت، جامعه مدنی و مطبوعات، تهران: طرح نو.

-  خاتمی، محمد. (1379)، «جامعه مدنی از نگاه اسلام»، از کتاب: نسبت دین و جامعه مدنی، تهران: نشر و تحقیقات ذکر، چاپ دوم.

-  سروش، عبدالکریم. (1370)، قبض و بسط تئوریک شریعت، مؤسسه فرهنگی صراط.

-  سروش، عبدالکریم. (1376)، «جامعه مدنی- دموکراسی نخبگان- منافع ملی؛ میزکرد مطبوعاتی»، ایران فردا، سال 6، شماره 39.

-  سروش، عبدالکریم. (1377)، جامعه مدنی و ایران امروز (مجموعه مقالات)، تهران: انتشارات نقش و نگار.

-  سروش، عبد الکریم. (1380)، صراط‌های مستقیم، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.

-  سروش، عبدالکریم. (1372)، «حکومت دموکراتیک دینی؟»، کیان، شماره 11.

-  علوی تبار، علیرضا. (1379)، روشنفکری، دین داری، مردم سالاری، تهران: فرهنگ و اندیشه.

- علوی تبار، علیرضا. (1382)، روشنفکری دینی و مردم سالاری دینی (مباحثه مطبوعاتی)، در: سایت اینترنتی "امروز" Info@emrooz.org، بخش مقالات، 28 آبان.

-  غنی نژاد، موسی. (1378)، جامعه مدنی؛ آزادی، اقتصاد و سیاست، تهران: طرح نو.

- کدیور، محسن. (1379)، «مفهوم جامعه مدنی و جامعه تحت حاکمیت قانون»، در کتاب: نسبت دین و جامعه مدنی، تهران: نشر و تحقیقات ذکر، چاپ دوم.

-  کدیور، محسن. (1382)، «حقوق بشر و روشنفکری دینی (مباحثه مطبوعاتی)»، آفتاب، س 3، شماره 27.

-  لاریجانی، محمد جواد. (بی‌تا)، حکومت و مرز مشروعیت، مجموعه مقالات اولین سمینار تحول مفاهیم.

- لاریجانی، صادق. (1376)، دین و جامعه مدنی، در: تحقق جامعه مدنی در انقلاب اسلامی ‌ایران (مجموعه مقالات)، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

-  متقی، محسن. (1380)، روشنفکران اصلاح طلب دینی و مسئله جامعه مدنی، از اینترنت شبکه "عرفان، برابری، آزادی".

-  مجتهد شبشتری، محمد. (1380)، «مردم سالاری دینی چیست؟»، آفتاب، شماره 7.

-  مجتهد شبستری، محمد. (1381)، «جامعه مدنی و دو گونه فهم از کتاب و سنت»، در کتاب: نقدی بر قرائت رسمی‌ از دین، تهر ان، طرح نو.

-  محبیان، امیر. (1376)، «جامعه مدنی؛ دین- ایدئولوژی- دموکراسی و موانع آن (مباحثه مطبوعاتی)»، ایران فردا، سال 6، شماره 40.

-  مصباح یزدی، محمد تقی. (بی‌تا)، حکومت اسلامی ‌و ولایت فقیه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

-  واعظی، احمد. (1381)، جامعه دینی جامعه مدنی، تهران: مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه  اسلامی، چاپ چهارم.

-  واعظ طبسی. (1376)، عصر ما، س 4، شماره 83.

-  همپتن، جین. (1385)، فلسفه سیاسی، ترجمه: خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو، چاپ دوم.

-  یوسفی اشکوری، حسن. (1376)، «جامعه مدنی- دموکراسی نخبگان- منافع ملی؛ (مباحثه مطبوعاتی)»، ایران فردا، سال 6، شماره 39.

-  یوسفی اشکوری، حسن. (1376)، «جامعه مدنی؛ دین- ایدئولوژی- دموکراسی و موانع آن (مباحثه مطبوعاتی)»، ایران فردا، سال 6، شماره 40.

 

-  Cohen, Jean L. and Arato, Andrew. (1992). civil society and political theory, Camridge/Mass/London.

-  Dahrendorf, Ralf. (1993). Die Zukunft der Bürgergesellschaft in: Die Mitte; Vermessungen in Politik und Kultur, Guggenberger, Bernd/ Hansen, Klaus (Hg.) westdeutscher Verlag, Opladen.

-  Dahrendorf, Ralf. (1993). Freiheit und soziale Bedingungen; Anmerkungen zur Struktur einer Argumentation, in: die Liberale Gesellschaft, Castelgandoifo-Gespräche, Michalski K. (Hg.) Stuttgart.

-  Dahrendorf, Ralf. (1995). über den Bürgerstatus, in: Bürgergesellschaft, Recht und Demokratie, van den Berink, Bret/van Reijen, Willem (Hg.) , Suhrkamp Verlag, Frankfurt/Main.

-  Dubiel, Helmut. (1994). Ungewissheit und Politik, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/Main.

-  Habermas, Jürgen (1992). Faktizität und Geltung; Beiträge zur Diskurstheorie des Rechts und des demokratischen Rechtsstaats, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/Main.

-  Marchart, Oliver. (2001). “civic Republikanismus” und Radikaldemokratie; zur politischen Philosophie jenseits von Kommunitarismus und Liberalismus, in: Zivilgesellschaft; ein Begriff macht Karriere, Mittelung des Instituts für Wissenschaft und Kunst 56, Nr.1, Ös. 75,- Wien.

-  Nothelle-Wildfeuer. (1999). Ursula. soziale Gerchtigkeit und Zivilgesellschaft, Rauscher und Lothar Roos (Hg.) Abhandlung zur Sozialpolitik Bd. 42, Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn / München.

-  Rawls, John. (1997). Erwiderung auf Habermas, Hinsch Wilfried (Übers.), in: philosophische Gesellschaft, zur Idee des politischen Liberalismus, Homburg Bad/Hinsch Wilfried (Hg.) , Frankfurt/Main.

-  Rödel, Ulrich; Frankenberg, Günter; Dubiel, Helmut. (1989). die demokratische Frage, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/Main.

-  Taylor, Charles. (1991). Die Beschwörung der civil Society in: Europa und civil Society, Krzysztof Michalski (Hrg.) Kett-Cotta Verlag, Stuttgart.

-  Walzer Michael. (1995). was heißt zivile Gesellschaft? in: Bürgergesellschaft, Recht und Demokratie, von den Brink Bert (Hrg.),  Suhrkamp Verlag, Frankfurt/Main.